Devrim/Demokrasi sorununun tartışılması olsun, devrimci bir iş­çi partisinin inşa sorunu olsun program sorunundan ve o programın han­gi zemin Üzerine oturacağını belirleyen program anlayışı tartışmasın­dan ayrı ve kopuk olarak düşünülemez. Partinin bir programı inşa ede­ceğinden değil, programın partiyi inşa edebileceği gerçeğinden hareket­le de, önümüzdeki sürecin tayin edici öneme sahip tartışma konusu olan “Birlik Düzlemleri”ne, sınırlı da olsa, bir projeksiyonda bulunacağız.

 

Uluslararası sosyalist hareket üzerinde günümüzde de varlığını sür­düren, esas olarak iki tür program anlayışının bulunduğunu, bunlar­dan ilkinin devrim programını asgari ve azami olarak ikiye ayıran bir program anlayışı, diğerinin ise bu ayırımı reddeden ve devrim progra­mının bütünselliğini koruyan geçiş programı anlayışı olduğunu belir­teceğiz.

Programın Asgari ve Azami Olarak Bölünmesi Üzerine

 

Uluslararası sosyal demokrasinin (II. Enternasyonal) muazzam ge­lişme döneminde -20.yüzyılın ilk yılları- program birbirinden bağımsız iki bölüme ayrılmıştı: Burjuva toplumunun çerçevesi içinde reformlar­la sınırlı olan asgari program ve belirsiz bir gelecekte kapitalizmin yerini sosyalizmin alacağını vaadeden azami program. Kuşkusuz bu ayırımın bir anlaşılır tarafı vardı: Kapitalist toplumlardaki sınıf mücadeleleri sü­reci içinde devrimci durumların doğması istisnai anlarda oluyordu. Bu istisnai anların dışında görece uzun ‘normal’ dönemler yaşanıyordu. Bir devrimci parti bu görece ‘normal’ sayılabilecek dönemlerde kitlelere sü­rekli olarak “İktidarı fethedin!” şiarı ile yetinen bir politika uygularsa işçi sınıfından yalıtılması kaçınılmaz olurdu. Oysa kitlelerin yaşam ko­şullarını kapitalizmin özellikle gelişme çağında reformlar yoluyla iyi­leştirmeye yönelik politikalar uygulayan klasik sosyal demokrasi bu yol­dan sürekli olarak geliştiğini görüyordu. Ancak bu kez de partinin ken­disinin reformistleşmesinin zemini yaratılmış oluyordu. Dolayısıyla so­run, sosyal demokrasinin özellikle Ortodoks ve devrimci kanadında ciddi bir gerilime yol açıyor, fakat bu gerilimin nereden kaynaklandığı bir türlü kavranamıyordu. Oysa mesele, programın asgari ve azami olarak ikiye ayrılıp parçalanmasındaydı. Bu kopukluğu ortadan kaldırmak için kit­lelerin günlük çıkarları ve demokratik hakları için verilen mücadeleler­le sosyalist hareketin “nihai hedefi” arasındaki bağı kurmaya yönelik, kısmi taleplerle geçiş taleplerinin birarada sistemli olarak yer aldığı bir geçiş programı anlayışına varmak gerekti. RSDİP’in kuruluşundan iti­baren bu parçalı program anlayışını savunan Lenin ilk kez 1917 “Nisan Tezleri” ve “Yaklaşan Felaket” adlı broşüründe, III. Enternasyonal ise 3. ve 4. Kongrelerinde geçiş programı anlayışını formüle etti. Böylece uluslararası sosyalist hareketin devrimci kanadı asgari/azami program ayırımının yarattığı açmazı aşarak çözmüş oldu. Ancak 1924’ten sonra yeniden asgari/azami program ayırımına geri dönüldü. Trotskiy 1938’de kaleme aldığı “Kapitalizmin Can Çekişmesi ve Dördüncü Enternasyonal’in Görevleri” adlı broşüründe bu anlayışa karşı duran kapsamlı bir geçiş programı hazırladı.

Geçiş Programı Anlayışı

“(…) bu talepler için mücadele iktidar mücadelesinin çıkış noktası haline gelecektir. Reformistlerin ve mer­kezcilerin asgari programlarının yerine, Komintern, proletaryanın somut gereksinimleri için mücadeleyi, bir bütün olarak alındıklarında burjuvazinin iktidarını parçalayan, proletaryayı örgütlendiren ve proletarya diktatörlüğü için mücadelenin adımlarını oluşturan bir talepler sistemini koyar; kitlelerin kendileri bilinçli ola­rak proletarya diktatörlüğünden yana olmasalar bile, bu taleplerin herbiri kitlelerin büyük çoğunluğunun bir gereksiniminin anlatımı olmalıdır (…)” (III. Enternasyonal 3. Kongre Kararı, Temmuz 1921)

“(…) 3. Ulusal seksiyonların programlan, bu taleple­rin yer ve zamanın somut koşullarına bağımlı olduğu­na ilişkin gerekli kaydı koyduktan sonra, geçiş talep­leri için mücadelenin (abç) gerekliliğini açıkça ve ke­sin olarak belirtmelidirler.

 

4. Bütün geçişsel ve kısmi taleplerin kronik temelleri genel programda açıkça ortaya konulmalıdır. 4. Kongre, temel devrimci görevlerin üzerini örtme ya da bunla­rın yerine kısmi talepleri geçirme çabalarını olduğu ka­dar, geçiş taleplerinin programa alınmasının oportü­nizm olarak tanımlanmasını da kesinlikle mahkum eder

(IH. Enternasyonal 4. Kongre Kararı, Aralık 1922)

Geçiş programı anlayışı bugünkü taleplerle devrimin sosyalist prog­ramı arasındaki köprüyü kurmaları için kitlelerin günlük mücadele sü­reci içinde seferber edilmesini öngörür. Bu köprü, günün koşulları ve işçi sınıfının geniş kesimlerinin bugünkü bilincinden kaynaklanan bir geçiş talepleri sistemini kapsamalı, değişmez bir biçimde tek bir sonuca varmalıdır: iktidarın proletarya tarafından ele geçirilmesi.

Geçiş programı partiye üye alınacak insanların, Onu okuyup onay­ladıklarında partiye kabullerini sağlamak için hazırlanmış bir kitabi me­tin değildir. Esas olarak bir eylem programıdır. Parti üyelerine nasıl dü­şüneceklerini değil nasıl faaliyette bulunacaklarını anlatan, milyonlar­ca insana hitap etmek, onları eyleme çağırmak üzere kaleme alınan bir programdır. Partinin kolektif olarak işçi sınıfının iktidar mücadelesini yönlendirebilmesi için oluşturulur.

Talepler Sistemi

Genel olarak emperyalist-kapitalist sistemin emekçi kitleleri içine sürüklediği yıkım, bu yıkıma karşı emekçilerin mücadelesinin de mad­di zeminini zorunlu olarak hazırlar. Bu durumda asgari ve kısmi talep­ler acil olarak gündeme gelir (işsizliğe karşı talepler ve ücret artışı ta­lepleri gibi). Askeri ve faşist diktatörlük rejimlerine başvurmak duru­munda kalan emperyalizm kitlelerin daha önceki dönemlerde elde et­miş oldukları birçok demokratik kazanıma karşı saldırıya geçer. Bu da demokratik talepleri (işkencecilerin yargılanması ve cezalandırılması gibi) acilen gündeme getirir. Emperyalizm ve çöküş halindeki kapitalizm işçi sınıfının ve tüm insanlığın kurtuluşu önünde bir” engel oluşturduğun­dan, bunların ötesinde sosyalist ya da geçiş taleplerini gündeme getirir (burjuvazinin mülksüzleştirilmesi, bütün iktidarın işçi sınıfına geçmesi gibi). Gene emperyalist çöküş dönemi birçok kitle örgütünün bürokra­tik olarak çürümesine yol açar. Bu durumda da anti-bürokratik talepler gündeme gelir (tabanın söz ve karar sahibi olması gibi).

İşte geçiş programı kitle seferberliğini hızla sağlayabilmek için, bü­tün bu taleplerin nasıl birleştirilebileceklerinin yöntemidir. Bu taleple­rin tümünün somut durumlara bağlı olarak kullanımı ve gene hepsinin tüm iktidarın işçi sınıfına devri için yöneltilmesinin sağlanması, müca­dele halindeki kitle hareketi için vazgeçilmez bir zorunluluktur.

Geçiş programı anlayışının özü şöyle de ifade edilebilir: Bu talep­lerin en basitleriyle en anti-kapitalist olanları arasında kurulacak olan dinamik zincirleme bağlar işçi sınıfının sisteme ve rejime karşı sürekli seferberliğinin kaynağını oluşturur.

Geçiş Programının Eksenleri

 

Geçiş programı yöntemi kendi aralarında son derece sıkı bir ilişki olan üç temel ayağa yaslanır. Bunlar sırasıyla, hükümet sorunu, devlet kurumları sorunu ve proletaryanın önderlik krizinin aşılması sorunudur.

1. Devrimci Marksizmin en temel sorunu iktidarın proletarya tara­fından fethi olduğundan, içinde bir hükümet formülasyonu talebi bu­lunmayan hiçbir program bir geçiş programı anlamı taşımaz. Dolayı­sıyla burjuva hükümetinin yerini alacak olan işçi yapılanmasına ilişkin somut talep açıkça ifade edilmelidir: işçi Hükümeti, İşçi-Köylü Hükü­meti, İşçi-Emekçi Hükümeti, İşçi-Halk Hükümeti veya İşçi-Çalışanlar Hükümeti gibi (Bu somut formüiasyon ülkeden ülkeye farklılık göste­rebilir). Bu formül Bolşeviklerin 1917’deki ajitasyonunda gündeme gel­di ve daha sonra da kesin bir biçimde benimsendi. Son tahlilde, yerleş­miş proletarya diktatörlüğünün popüler bir tanımlamasıdır. Sömürü­len ve ezilen sınıflar partilerinin sömürücü sınıflar hükümetine karşı ken­di hükümetlerini oluşturmaları formülüdür. Ancak devrimci marksistler bu formülün burjuva-demokratik yorumlanışına kesinlikle karşı çı­karlar. Çünkü proletarya partisi burjuva-demokratik sınırların ötesine adım atmayı reddettiğinde, köylülükle ittifak düpedüz sermayenin des­teklenmesine dönüşür. İşçi-Köylü Hükümeti formülü her zaman propagandif bir değer taşır, ancak devrimci bir durumda güçlü bir ajitasyon değeri kazanır. Devrimci partinin dışındaki işçi ve köylü partilerini burjuvaziden kopararak iktidara çağırır. Bunu reddetmeleri durumun­da kendi kitleleri ile anlaşmazlığa düşmelerini sağlar. Bolşeviklerin 1917 nisanından eylülüne kadar Menşeviklere ve Sosyal Devrimcilere karşı uyguladıkları politika budur: “Gelin liberal burjuvaziden koparak kendi hükümetinizi kurun!”

2.    Hükümet sorunundan ayrı olarak geçiş programının yaslandığı bir diğer ayak da burjuva devlet kurumlarının (bakanlıklar, parlamen­to ve silahlı kuvvetler gibi) yerini hangi kurumların alacağı sorunudur. Devrimci Marksizm programında bu burjuva devlet kurumlarının yeri­ne işçilerin, köylülerin ve askerlerin özörgütlenmelerinden oluşan Kon­
sey tipi bir Cumhuriyeti ileri sürer. Bu konseyler ancak kitle hareketi­nin açıkça devrimci bir aşamaya geçtiği bir zamanda ortaya çıkabilirler. Ortaya çıktıkları ilk andan itibaren, sömürücülere karşı mücadelelerin­de emekçilerin etrafnda birleştikleri bir eksen olarak, yerel yönetimin ve daha sonra merkezi hükümetin rakipleri ve hasımları olurlar. Nasıl ki fabrika komitesi fabrikada bir ikili iktidar yaratıyorsa, Konseyler de
ülke çapında bir ikili iktidar dönemi başlatırlar.

3.    Sadece son 20-25 yılı gözlediğimizde bile politik önderlik yoklu­ğu veya reformist önderliklerin kendi doğalarına uygun politikaları ne­deniyle, dünyanın bir dizi ülkesinde proletaryanın iktidar fırsatını ya­kalamasına rağmen kaçırmış olduğunu (Başta Şili olmak üzere birçok Latin Amerika ülkesi, Portekiz 1974, İspanya 1976, Yunanistan 1974, Fransa 1968, Endonezya 1966, Seylan 1971, İran 1979 vs.) görürüz. Ge­çiş programının eksenlerinden birini de proletaryanın devrimci önder­lik krizinin aşılması sorunu oluşturur. Bu ise işçi sınıfı içinde hiçbir önderliğin bulunmadığı ülkelerde devrimci marksist partilerin inşasını, re­formist önderliklerin bulunduğu ülkelerde ise bunların sınıf üzerindeki hakimiyetlerinin gene devrimci marksist partiler lehine kırılmasını öngerektirir.

Sonuç olarak, devrimci Marksist bir partinin tüm faaliyeti yukarı­da andığımız yönteme ve eksenlere oturmak zorundadır. Bir başka ifa­deyle: Geçiş programı anlayışı, ne birbirinden ayrı düşen tekil talepler ileri sürer ne de anarşik bir talepler karmaşasıdır. Sadece işçi sanıfını şu sonuca vardırmaya çalışan bir talepler sistemidir: En basitinden baş­layarak tüm sorunların çözümü burjuva hükümetine karşı ve iktidarın proletarya tarafından fethini zorunlu kılan topyekün bir mücadeleyi dayatır.

 

Geçiş Taleplerinin Özgüllüğü

 

Geçiş programında özü itibariyle sosyalist olan geçiş taleplerinin dışın­da kısmi, demokratik, anti-bürokratik birçok talep türünün yer aldığım daha önce söylemiştik. Geçiş özelliği göstermeyen bu taleplerin genel programda yeralmasının nedeninin belirli anlarda ve durumlarda kitle­leri eyleme sürükleyici bir nitelik taşıyabilmeleri de olduğu ifade edil­mişti. Gene bu taleplerin varlığı geçiş programını kuru bir azami prog­ram olmaktan da kurtarmaktadır. Eylem içinde öğrenen, eğitilen ve bi­linçlenen kitleler bu tür taleplerin de yardımıyla doğrudan geçiş talep­lerini kavrayıp kullanmaya başladıklarında geçiş programının esas he­defi olan proleter devrimini isteme momentine varılmış olunur. Bun­dan dolayı, özgül niteliklerini saptayabilmek için geçiş taleplerinin üze­rinde özel olarak durmakta yarar var. Söz gelimi hayat pahalılığına ve işsizliğe karşı ileri sürülecek talep ne olabilir? Hayat pahalılığına karşı ancak ücretlerin oynak merdiven sistemiyle (eşel-mobil) ayarlanması ta­lebiyle mücadele edilebilir. Bundan amaç, toplu sözleşmelerle ücretle­rin tüketim mallarındaki fiyat artışı oranında otomatik olarak arttırıl­masını güvenceye almaktır. Gene enflasyona ve reel ücretlerin düşmesi­ne karşı dış borçların ödenmemesi talebi ileri sürülmelidir. Öte yandan, işsizliğe karşı iş gününün oynak merdiven sistemiyle ayarlanması talebi ileri sürülür. Bütün işler mevcut işçiler arasında paylaştırılmalı ve işçi­lerin aldıkları eski haftalık ücret değişmeksizin iş haftası buna göre kısaltılmalıdır. Ücretler, kesin olarak güvence altında olan asgari düzey­den, fiyat artışları oranında artacaktır.

 

Kuşkusuz kapitalistler ve emperyalistler bu taleplerin “gerçekçi” olmadığını kanıtlayacaklardır. Bunun yanı sıra, küçük ve özellikle if­lasa giden kapitalistlerle daha küçük uluslararası finans kuruluşları he­sap defterlerini ortaya koyacaklardır. Bu durumda devrimci bir işçi partisi işçilerin bu tür değerlendirme ve savunmaları kesinlikle reddetmeleri için mücadele etmelidir. Eğer kapitalizm ve emperyalizm kendi yarattığı fe­laketler sonucunda kaçınılmaz olarak doğan talepleri karşılayamıyorsa, yıkılmalıdır. Geçiş programının mantığı işçilere bunu kavratmaya ve gereğini yerine getirmelerine götürür. “Bu talepler (ücret ve iş saatle­rinde oynak merdiven) aslında sosyalist toplumdaki çalışma sisteminin tanımıdır: toplam iş saatlerinin toplam işçi sayısına bölünmesi. Prog­ram bu yanıyla sosyalizmin programıdır ve basit herkesin anlayabilece­ği bir dille ifade edilmiştir. Bu talepleri birer geçiş talebi yapan ve diğer­lerinden ayıran da bu sosyalist nitelikleridir. Aslında bu talepler kapitalizm altında gerçekleştirilemezler ve tam da bu yüzden geçiş talepleri olarak adlandırılırlar, önce işçilerin zihnine giden bir köprü, sonra da sosyalist devrime giden maddi bir köprü oluştururlar!’ ( L. Trotskiy ile program üzerin tartışmalar, s.238)

Taleplerin Sloganlaştırılması

Plekhanov propaganda ile ajitasyon arasındaki ilişkiyi çok iyi ta­nımlar. Propaganda, birçok düşüncenin az sayıda insana açıklanması, ajitasyon ise az sayıda düşüncenin çok sayıda insana iletilmesidir. Pro­paganda; makaleler, tartışmalar, konferanslar, dersler ve kitaplarla ya­pılır. Oysa ajitasyon sloganlar kanalıyla yürütülür. Kuşkusuz, bu, ileri sürdüğümüz sloganları makaleler, broşürler, hatta tartışmalarla destek­lemeyeceğimiz anlamına gelmez. Ama ajitasyonla ifade etmek istediği­miz bazı düşünceleri mobiltzasyon ve eylem sloganları halinde somutlayarak işçilerin ve halkın anlayacağı bir netlikte tek bir cümle ile ifade etmemiz gerekir (bütün iktidarın işçilere devredilmesi geçiş talebinin “Bütün iktidar Sovyetlere!” sloganıyla somutlanması gibi).Hedefimiz kitleleri harekete geçirmek olduğu halde, marksizmin en zor yani bu slo­ganların formüle edilmesinde ortaya çıkar. Çünkü bu sloganlar sınıflar arasında varolan güçler dengesini de hesaba katmak zorundadır.

 

Esas olarak iki tür slogan vardır. Bunlardan ilki, kitle hareketini eğitmeye ve seferber etmeye yönelik sloganlardır. Varmak istediğimiz he­defe derhal varma imkânları bulunmasa bile bunlar ajitasyon niteliği olan sloganlardır, örneğin Yunanistan’da bir İşçi-Emekçi Hükümeti ta­lebinin veya Portekiz’de böyle bir hükümet formülasyonu talebinin slo­gana dönüştürülmesi ‘Papandreu-Florakis Hükümeti’ veya ‘Soares-Cunhal’ Hükümeti’ şeklinde olmalıdır. Bu slogan Bolşeviklerin “SR-Menşevik Hükümeti” sloganının aynıdır ve tayin edici bir öneme sahiptir. İkinci tür slogan, doğrudan eyleme geçmeye veya doğrudan eyle­min koşullarını yaratmaya olanak sağlayan sloganlardır. Söz gelimi iş­çilerin hazırlanmakta oldukları bir greve çağrı yapan sloganlar. Veya bir fabrika işgaline davet eden sloganlar: “Demir-Çelik veya OTOSAN Gre­ve!”, “Karabük İşgal Edilsin!” gibi.

Her slogan kitlelerin ve işçi hareketinin mevcut durumuna yanıt ver­melidir: kitlelerin bilinç düzeyleri ile acil gereksinimlerinin bir sentezini ifade etmelidir. Hareket noktası ne olursa olsun her geçiş talebi bir ge­çiş sloganı olarak atılmalı ve kitleleri güncel sıkıntılarından hareketle kaçınılmaz olarak tek bir sonuca sürüklemelidir: Hükümetle çatışma, iktidar mücadelesinin zorunluluğu. Bu açıdan bakıldığında taleplerle slo­ganlar arasında şöyle bir farklılık vardır: taleplerin tümünün sloganlaştırılması gerekli değilse de, geçiş taleplerinin tümü sloganlaştırılmalıdır.

Öte yandan tarihsel bir kurgu-örnek oluşturmak gerekirse, 12 Eylül’den hemen sonra askeri rejime karşı geliştirilebilecek sloganlarda şöyle bir mantık izlenebilirdi: Burjuva partilerinin temsilcileri TBMM’yi ge­nerallere terketmişlerdi. Eğer bundan hemen sonra askeri rejim bir kriz içine girseydi, derhal 12 Eylül öncesi TBMM’nin geri çağrılması sloga­nı atılabilir ve bu talep işçi sınıfını ve küçük burjuvazinin en geniş ke­simlerini birleştirebilirdi. Krizin daha geç patlak vermesi halinde ise, söz gelimi, “Demokratik Seçimler!” sloganı kitlelerce benimsenebilirdi.

Bu örnek, devrimci Marksizmin her türden aşırı-solculuğa karşı alternatif oluşturan bir program anlayışına sahip olduğunu göstermek­tedir. Bu anlayışla, bir yandan kitlelerin varolan bilinç düzeyinin üze­rinden çok öteye atlanmamakta, ama diğer yandan da, kitleler, acil ge­reksinimlerinden kalkılarak iktidarın fethine hazırlanma amacı doğrul­tusunda seferber edilebilmektedir.

Asgari/azami program ayırımı anlayışlarına dayalı, zamandışı ge­nel propagandist tipte sloganlar fetişizmini terkederek sınıf mücadele­sinin somut nesnel ve öznel koşullarına uyarlanmış sloganların geçiş prog­ramı anlayışına bağlı olarak formüle edilmesine girişmek gerekir.

Gerçekten de Marksistler için en zor şey, sınıf mücadelelerinin durumunun değişmesi ölçüsünde sloganları da aynı hızla değiştirebil­me yeteneğine sahip olabilmektir. Sınıf mücadelesinin hızla geliştiği dev­rimci dönemlerde devrimci Marksist sıfatını taşıyabilecek bir parti sınıf mücadelesindeki değişikliklere bağlı olarak sloganlarını sistematik bir biçimde değiştirip yenileyebilen bir parti olmalıdır. Sınıf mücadelesinin karmaşıklığı, kitle hareketlerinin farklı sektörlerinin ve onun müttefik­lerinin gereksinimleri, mevcut durumda meydana gelen değişiklikler/dev­rimci Marksist bir politika, somut ifadesini, her zaman, devrimci muh­tevasını geçiş programı yöntemine bağlı olarak ileri sürdüğü sloganlar sisteminde bulmaktadır. Bir başka deyişle, bu sloganlardan bazıları ağır­lıklı, bazıları belirleyici nitelik taşımakla birlikte, mevcut durumda mey­dana gelen değişikliklere uygun berrak bir ajitatif bütünlük oluşturma­lıdırlar. Bolşevik Parti böyle ilerledi. “Kurucu Meclis!”, “Bütün ikti­dar Sovyetlere!”, “Burjuva Bakanlar Dışarı!”, “Kahrolsun Kornilov!”…

Bu sloganların herbiri, ileri sürüldükleri birkaç ay zarfında, içinde bu­lundukları konjonktüre bağlı olarak değişik önem kazandılar: ama hep bütünlükleri içinde ve “Bütün İktidar Sovyetlere!” sloganı temel ekse­ni etrafında.

Bir Nokta Daha

Sınıf mücadelesinin mevcut durumuna ilişkin somut örnekler ver­mek gerekirse, geçiş programının güncelleştirilmesi bakımından acilen ileri çıkarılması gereken ve etrafında kampanyaların örgütlenebileceği, eyleme yönelik öncelikle kısa bir talepler bütünü oluşturmak mümkün­dür. Ancak bu talepler bütünü geçiş programından bağımsız bir demok­ratik talepler katalogu olarak ele alınamaz. Söz gelimi, Türkiye’de kit­leleri, varolan bilinç düzeylerinden kalkarak seferber edilebilecek şu ta­lep ve sloganlar acilen öne çıkartılabilir:

a)Ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı talebine bağlı olarak “Özel
Tim Lağvedilsin!” sloganı;

b)İşsizlik ve hayat pahalılığına karşı “Oynak Merdiven Sistemi!”
veya “Dış Borçlar ödenmesin!” sloganı;

c)Sendika bürokrasilerine karşı “Tîıban Karar Versin!” sloganı;

d)Ve nihayet “İşkenceci (X) Yargılansın!” veya “İşkenceci (X) ve­
ya ona emir veren (Y) Yargılansın!” sloganları.

 

Buna karşılık, söz gelimi “141—142 Kaldırılsın!” talebinin şu an için ciddi bir kitle seferberliğine yol açması düşünülemez, bu talebin des­teklenmesi büyük ölçüde sosyalistler ve burjuva liberalleriyle sınırlı ka­lır. Dolayısıyla programın, örgütlenme özgürlüğüne ilişkin demokratik talepleri içinde yer almalıdır. Daha önde değil.

Sözün kısası, bu tür talepler geniş kitleleri en kolay kucaklayacak, en kısa zamanda büyük bir kitle seferberliğine yol açabilecek talepler olmalıdır. Bu talepler sloganlaştırılmadan sınıf mücadelesine bilinçli bir müdahalede bulunma olanağı elde edilemez. Devrimci bir işçi partisi­nin inşası da ancak bu temeller üzerinde yükselebilir.

Toplumun tüm ezilen, sömürülen ve baskı altında yaşayan kesim­leri devrimci bir programda kendilerini ilgilendiren talepleri bulmak zo­rundadırlar. Bu kitlelerin devrimci bir partinin faaliyetine katılmaları programın tümünü eksiksiz kabullenmeleriyle olmayacaktır. Her kesim kendi çıkarlarının ifadesini bulduğu alanlardan parti faaliyetine sempati duyarak yanaşacak, giderek partiiçi propaganda ve ortak eylemlilik sü­reci içinde programın bütününe kazanılacaktır. Devrimci bir partinin sınıfın mücadelesinden beslenerek geliştirdiği talep ve sloganlarla pro­letarya üzerinde, proletaryanın da toplumun diğer ezilen kesimleri üze­rinde hegemonya kurmasının yolu ancak böyle bir program anlayışına sahip olmaktan geçer.